Tư duy tính toán cho trẻ là khả năng chia một vấn đề thành các bước nhỏ, tìm quy luật và đưa ra cách giải rõ ràng.
Nghe học thuật, nhưng phần lớn hoạt động rèn tư duy tính toán cho trẻ diễn ra ngay trong bếp, phòng khách hay sân chơi. Không cần máy tính.
Dưới đây là các trò bạn có thể làm ngay hôm nay, kèm cách đặt câu hỏi để trẻ suy nghĩ.
Bốn trụ cột của tư duy tính toán cho trẻ
Trước khi chơi, bạn nên nắm bốn khái niệm cốt lõi.
- Phân rã: chia một việc lớn thành nhiều việc nhỏ.
- Nhận dạng quy luật: thấy những điểm giống nhau lặp lại.
- Trừu tượng hoá: bỏ chi tiết không cần thiết để tập trung vào cái chính.
- Thuật toán: viết các bước theo thứ tự để ai cũng làm theo được.
Bốn kỹ năng này không chỉ dùng cho lập trình. Một em biết chia bài tập về nhà thành các phần nhỏ, tìm dạng bài lặp lại và ghi rõ các bước giải đang dùng đúng tư duy tính toán. Bạn có thể tham khảo CS Unplugged, kho hoạt động không cần máy.
Trò chơi dặn đường
- Kẻ một lưới ô vuông trên sàn nhà hoặc vẽ trên giấy.
- Đặt một món đồ chơi ở một ô và đích ở ô khác.
- Một người đóng vai “người máy”, chỉ hiểu các lệnh “đi tới một ô”, “quay phải”, “quay trái”.
- Người kia ra lệnh từng bước để người máy tới đích.
- Nếu lệnh mơ hồ như “đi qua kia”, người máy đứng im. Trẻ sẽ hiểu vì sao lệnh phải chính xác.
Khi trẻ quen, đặt chướng ngại vật và yêu cầu tìm đường ngắn nhất.
Xếp thẻ theo quy luật
- Cắt các thẻ giấy có hình tròn, vuông, tam giác.
- Xếp dãy có quy luật, ví dụ tròn, vuông, tròn, vuông.
- Để trống một ô và hỏi con: “Ô này là hình gì?”
- Bắt đầu với quy luật hai bước, rồi tăng lên ba, bốn bước.
- Mỗi lần trẻ đoán, hỏi: “Vì sao con nghĩ vậy?”
Viết công thức nấu ăn như viết thuật toán
- Chọn món đơn giản như trứng chiên hoặc sandwich.
- Yêu cầu con viết các bước theo thứ tự trước khi làm.
- Bạn làm đúng từng chữ con viết, không suy diễn.
- Nếu thiếu bước “bật bếp”, bạn bỏ trứng vào chảo lạnh và để trẻ tự thấy chỗ thiếu.
Hoạt động này dạy trẻ hai điều: thứ tự các bước quan trọng, và người thực hiện không đoán được ý, nên các bước phải đầy đủ.
Trò chơi tìm số bằng cách đoán nửa
- Chọn một số bí mật từ 1 đến 100.
- Mỗi lần con đoán, bạn chỉ trả lời “cao hơn” hoặc “thấp hơn”.
- Sau vài vòng, gợi ý: “Nếu con luôn đoán số ở giữa khoảng còn lại thì sao?”
- Trẻ sẽ tự thấy đoán 50 trước, rồi 25 hoặc 75, giúp tìm số trong khoảng bảy lượt.
Đây là ý tưởng của tìm kiếm nhị phân, khái niệm nền tảng trong khoa học máy tính. Trẻ tự phát hiện chiến lược thay vì học thuộc, nên động lực cao hơn.
Cách đặt câu hỏi giúp trẻ suy nghĩ
- “Việc này có thể chia thành mấy bước nhỏ hơn?”
- “Con thấy chỗ nào giống với chuyện lúc nãy?”
- “Nếu bạn khác làm theo cách con viết, họ có làm đúng không?”
- “Có cách nào ngắn hơn không?”
Hạn chế khen chung chung. Hãy khen vào quá trình: “Mẹ thích cách con chia bài toán thành hai phần.” Đừng vội đưa đáp án. Để trẻ sai và tự sửa là phần quan trọng của việc học.
Khi nào nên chuyển sang máy tính
Khi trẻ đã quen nghĩ theo từng bước, việc chuyển sang lập trình sẽ dễ hơn. Bạn có thể bắt đầu với công cụ kéo thả như đã nói ở bài học Scratch cho trẻ. Tổng quan về độ tuổi và cách đồng hành nằm trong bài lập trình cho trẻ em: bắt đầu từ đâu.
Trò không máy vẫn nên tiếp tục khi trẻ đã dùng máy. Hai hình thức bổ trợ cho nhau. Bài tập có hướng dẫn tại Code.org cũng là nguồn tham khảo tốt.
Việc nhỏ để bạn tự làm
Cuối tuần này, chọn một trong ba trò: dặn đường, xếp thẻ hoặc viết công thức nấu ăn. Chơi khoảng mười lăm phút. Khi xong, hỏi con một câu: “Hôm nay con học được điều gì về cách chia việc?”
