Học PHP và MySQL là con đường quen thuộc để bước vào lập trình web, vì hai công nghệ này đứng sau rất nhiều website đang chạy. Câu hỏi chúng tôi gặp nhiều nhất từ người mới là nên học gì trước và học đến đâu thì làm được sản phẩm. Bài này đưa ra một lộ trình bốn giai đoạn, kèm dự án nhỏ để luyện tay ở mỗi bước.
Chuẩn bị môi trường trước khi học PHP và MySQL
Trước khi viết dòng mã đầu tiên, bạn cần một nơi để chạy PHP và MySQL trên máy. Cách đơn giản nhất là cài một gói tích hợp sẵn như XAMPP hoặc Laragon. Gói này gồm máy chủ web, PHP và MySQL (hoặc MariaDB), bạn chỉ cần bật lên là dùng được.
Bạn cũng cần một trình soạn mã. Visual Studio Code miễn phí và nhẹ, có sẵn tiện ích hỗ trợ PHP. Một công cụ quản lý cơ sở dữ liệu như phpMyAdmin đi kèm gói cài sẽ giúp bạn nhìn thấy dữ liệu bằng mắt, thay vì chỉ làm việc trong dòng lệnh.
Dành khoảng một buổi để cài và chạy thử một trang hiển thị dòng chữ “Xin chào” là đủ. Đừng bắt đầu học khi môi trường còn lỗi, vì bạn sẽ dễ nhầm lẫn giữa lỗi cài đặt và lỗi mã của mình.
Giai đoạn 1: nền tảng PHP
Tập trung vào những khái niệm cơ bản của ngôn ngữ trong khoảng hai đến bốn tuần.
- Biến, kiểu dữ liệu, toán tử và cách in ra màn hình.
- Câu lệnh điều kiện if, else và switch.
- Vòng lặp for, while, foreach.
- Mảng và mảng kết hợp, vốn xuất hiện ở mọi chương trình PHP.
- Hàm: cách khai báo, truyền tham số, trả về giá trị.
Ở giai đoạn này, hãy làm những bài tập nhỏ như máy tính cộng trừ nhân chia, kiểm tra số nguyên tố hoặc in bảng cửu chương. Mục tiêu là tay quen với cú pháp, nhất là dấu chấm phẩy và ký hiệu $ trước tên biến, đây là lỗi gần như ai cũng quên trong tuần đầu.
Giai đoạn 2: PHP làm việc với web
Khi đã quen ngôn ngữ, bạn chuyển sang cách PHP nhận dữ liệu từ trình duyệt. Học về biểu mẫu HTML, cách đọc dữ liệu gửi lên bằng $_GET và $_POST, và cách kiểm tra dữ liệu người dùng nhập.
Phần này đi kèm khái niệm session và cookie để ghi nhớ người dùng giữa các lần tải trang. Bạn cũng nên học cách chia mã thành nhiều tệp bằng include hoặc require, để trang không biến thành một tệp dài hàng nghìn dòng.
Một dự án phù hợp: trang đăng ký đơn giản, nhận tên và email rồi hiển thị lại lời chào. Chưa cần lưu vào đâu cả. Chỉ cần bạn hiểu dữ liệu đi từ biểu mẫu tới PHP như thế nào.
Giai đoạn 3: học MySQL và SQL
Cơ sở dữ liệu là nơi lưu thông tin lâu dài. Hãy bắt đầu bằng khái niệm bảng, hàng, cột, khoá chính. Sau đó học bốn thao tác nền tảng: thêm, đọc, sửa, xoá, thường gọi tắt là CRUD.
Bạn nên đọc riêng bài các câu lệnh SQL cơ bản cho người học lập trình web để có ví dụ cụ thể về SELECT, INSERT, UPDATE và DELETE. Hãy tự tạo một bảng sinh_vien trong phpMyAdmin, nhập vài dòng rồi thử từng câu lệnh trực tiếp trước khi đưa vào PHP.
Học thêm về JOIN khi dữ liệu nằm ở nhiều bảng, ví dụ bảng sinh_vien và bảng lop. Đây là phần nhiều người thấy khó, nên hãy vẽ sơ đồ quan hệ ra giấy trước khi viết câu lệnh.
Giai đoạn 4: ghép PHP với MySQL
Đến đây mới ghép hai mảnh lại. Bạn học cách kết nối PHP với cơ sở dữ liệu, gửi câu lệnh và nhận kết quả. Hãy dùng PDO hoặc MySQLi, đừng dùng các hàm mysql_ đã bị loại bỏ từ lâu.
Bài kết nối PHP với MySQL bằng PDO hướng dẫn từng bước, gồm cả câu lệnh chuẩn bị sẵn để phòng tránh tấn công SQL injection. Đây là kỹ năng bảo mật đầu tiên bạn nên làm quen ngay từ đầu, không nên để sau.
Dự án tốt cho giai đoạn này là sổ ghi chú cá nhân hoặc danh sách việc cần làm. Chúng có đủ bốn thao tác CRUD, đăng nhập đơn giản và một giao diện cơ bản, đủ để bạn đưa vào hồ sơ học tập.
Những lỗi người mới thường mắc khi học PHP và MySQL
Có vài lỗi gần như ai cũng gặp, và biết trước sẽ đỡ nản.
Lỗi đầu tiên là gõ mã vào tệp .html thay vì .php, khiến PHP không chạy và trình duyệt hiển thị nguyên đoạn mã. Lỗi thứ hai là quên bật hiển thị lỗi, nên trang trắng mà không biết vì sao. Hãy bật display_errors trong môi trường học.
Lỗi thứ ba là nối thẳng dữ liệu người dùng vào câu lệnh SQL. Cách này chạy được, nhưng tạo lỗ hổng cho tấn công SQL injection. Hãy tập dùng câu lệnh chuẩn bị sẵn ngay từ dự án đầu tiên.
Lỗi cuối cùng là chép mã mà không hiểu. Chép là cách học phổ biến, nhưng sau khi chép hãy xoá đi và tự gõ lại từ đầu, không nhìn bản gốc.
Tài liệu nên đọc song song
Tài liệu chính thức luôn là nguồn đáng tin nhất. Bạn có thể tra cứu cú pháp ở PHP Manual và cách dùng cơ sở dữ liệu ở tài liệu MySQL. Cả hai đều có ví dụ cho từng hàm và lệnh, dù chủ yếu bằng tiếng Anh. Nếu bạn muốn nâng khả năng đọc tài liệu, hãy xem bài tự học tiếng Anh online hiệu quả.
Việc nhỏ để bạn tự làm
Tuần này, hãy cài môi trường và viết một trang PHP in ra bảng cửu chương từ 2 đến 9. Tuần sau, tạo bảng ghichu trong MySQL với ba cột: mã, tiêu đề, nội dung. Khi cả hai việc đã xong, bạn đã sẵn sàng cho giai đoạn ghép PHP với MySQL, và đó là lúc việc học thực sự trở nên thú vị.
